یگانلو یا یکانلوها در محال یکانات مرند یکجا نشین شده است و یکجا نشینی این ایل قبل از اعمال سیاست تخته قاپو (یکجا نشینی اجباری ایلات رضاخان) صورت گرفته است. محال یکانات مرند از طرف جنوب به دهستان ذوالبین مرند ، از طرف غرب به محال ولدیان خوی و چمن تاریخی خوی-مرند،از طرف شمال به محال ورمزیار ماکو ،شاملوی جلفا و ماراکان و از شرق به محال هرزندات مرند ختم می‌شود.از نظر نژادی و ایلی به توخماقلوها (ایل خلفا) بسیار نزدیک هستند زیرا هر دو ایل به استاجلوها تعلق دارند.یکانیان که در سلماس،خوی،مرند،ارومیه و سولدوز (نقده) صاحب نفوذ هستند به ایل یگانلو تعلق دارند. در تاریخ معاصر ایران نام شیر علی خان یکانی ،قوچ علی خان یکانی ،بخشعلی خان یکانی و نورالله خان یکانی همچون نگینی در کنار سرداران بزرگ قراچه‌داغی همچون امیر حشمت نیساری قراچه داغی،ستار خان سردار ملی و سام خان امیر ارشد حاج علیلو می‌درخشد. هنگامیکه در تهران و تبریز مدارس نوین نبود و کودکان به مکتبخانه می‌رفتند به همت نورالله خان یکانی در روستای یکان کهریز مدرسه نوین نوریه دایر گردید و اغلب دروس علمی به زبان فرانسه ارائه می‌گردید. در اسطوره‌ها آمده است که اوغوز 6 پسر داشت که نام یکی از آنها اولدوز خان بود و اولدوز خان 4 پسر داشت که نام یکی از آنها بیگدلی بود یعنی اوغوز مجموعاً 24 پسر و نوه پسری داشت.اوستاجلوها در حقیقت فرزندان بیگدلی هستند. یگانلوها (یکانلوها) و توخماقلوها (ایل خلفای قراداغ) نیز جزو استاجلوها هستند. استاجلوهای صوفی مسلک با ایلغار مغولان به مقابله برخاستند و پس از آنکه جمع کثیری از آنها توسط مغولان کشته شدند عده کثیری به آماسیا و سیواس در آناتولی پناهنده شدند و در اوایل صفویان به قراداغ و محال یکانات مرند آمدند. استاجلوها در ارزنجان به اردوی شاه اسماعیل ختایی پیوستند و پس از پیروزی قزلباشان بر شروانشاهان به آذربایجان آمدند.استاجلوها در اردوی قزلباشان همواره در جناح چپ می‌جنگیدند.در جنگ چالدران که در سال 1514 میلادی روی داد اوستاجلوها در جناح چپ حضور داشتند و هنگامیکه اسب شاه اسماعیل ختایی زخمی شد خضر آتا اوستاجلو از اسب خویش پیاده شد و آن را به شاه اسماعیل تحویل داد و باعث نجات وی شد. اولین یکانی که در تاریخ با آن برخورد می‌کنیم شاه قلی سلطان یکانلو می‌باشد.در سال 1556 میلادی شاه قلی سلطان یکانلو از سوی شاه طهماسب اول به لقب سلطانی مفتخر گردید و سپس به حکومت هرات نائل شد. در سال 1576 میلادی بدست حسین سلطان افشار حاکم فراه در هرات کشته شد.

مرشد قلی بیگ و ابراهیم بیگ فرزندان شاه قلی سلطان یکانلو بودند.هنگامیکه شاه اسماعیل دوم فرزند شاه طهماسب اول درصدد نابودی استاجلوها برآمده بود زیرا استاجلوها به فرماندهی خلیفه انصار قراداغلو حاکم قراچه داغ و کوتوال قلعه قهقهه می‌خواستند بعد از شاه طهماسب اول حیدر میرزا را به تخت سلطنت بنشانند.در زمان قتل عام طرفداران حیدر میرزا ، شاه قلی سلطان یکانلو بخاطر اینکه در خراسان بود از مرگ رهایی یافت.بعد از حکومت گذرای شاه اسماعیل دوم،در زمان سلطنت سلطان محمد خدابنده پدر کم بینای شاه عباس کبیر مرشد قلی سلطان یکانلو با علی قلی خان بیگدلی-شاملو بر علیه مرتضی قلی خان ترکمان حاکم مشهد متحد شدند.مرشد قلی خان یکانلو سپس با علی قلی خان بیگدلی-شاملو اختلاف پیدا کرد که این امر در بین قزلباشان تفرقه ایجاد نمود. مرشد قلی خان یکانلو در به قدرت رساندن شاه عباس کبیر نقش اساسی داشت.در زمان شاه عباس کبیر به القاب وکیلی و خانی مفتخر گردید. بدستور شاه عباس کبیر مرشد قلی خان یکانلو در چمن بسطام خراسان توسط امت بیگ اوستاجلو کشته شد.ابراهیم بیگ که در زمان شاه طهماسب اول به لقب خانی مفتخر شده بود حاکم سرخس در خراسان بود. ابراهیم بیگ نیز همانند برادرش مرشد قلی خان یکانلو بدستور شاه عباس کبیر در خراسان به قتل رسید.

دکتر یوسف دیزماری