آذربایجان فولکلورو

یئکانات (یئکن­لر) منطقه­سی منوقرافیاسی اساسیندا

تألیف و گردآوری:

میر هدایت حصاری

کئچه­لین خه­زینه تاپماسی

بیر کیشی­نین اون-اون بئش یاشلی بیر کئچل و چوخ عارسیز اوغلو وار ایدی. بو کئچل الینی آغدان قه­ره­یه وورمازدی. ائله دئیه­ر­دی وئر یئییم، اؤرت یاتیم، گؤزله جانیم چیخماسین. بیچارا کیشی گئجه-گوندوز جوت سوروب، بئل ووروب، فعله­لیک ائده­ردی. آناسی یازیق­ دا پالتار یوماق­دان، چؤره­ک یاپماق­دان ال-آیاقدان دوشموشدو. او ایکیسی قازانیب گتیرردیلر و کئچل راحاتجاسینا اوتوروب یئیه­ردی.

بیر گون کئچه­لین آناسی دئدی:

- اوغول! یاریم ساعات گئت او جوتو آتان­ الین­دن آل سور، آتان گلیب ناهارین یئسین.

کئچل دئدی:

- من گئده بیلمه­رم. جوتو قویسون گلسین. ایستیرسن بوجورلوق­لا منی یاواش-یاواش ایشه چه­که­سن؟

آناسی دئدی:

- یوخ اوغلوم! بو دفعه ائله اول-آخیری­دیر. داها بون­دان سونرا سنه هئچ ایش دئمه­رم. اؤکوزلر چول­ده صاحاب­سیز قالسالار گئدیب ایترلر.

کئچل دئدی: بو دفعه­نی گئدیرم! آما، بوندان سورا منه ایش دئسه­ز، دونیانی داغیدارام. آناسی دا دئدی: اولسون.

کئچل گلیب جوتی آتاسین­دان آلیب سورمه­گه باشلادی. ده­ده­سی ناهار یئمک اوچون ائوه گئتدی. آما چوخ یورغون اولدوغونا گؤره، ناهار یئیه­ندن سونرا یوخوسو توتوب، یاتدی. کئچل یاریم ساعات جوت سوردوک­دن سورا گؤردو ده­ده­سی گلمه­دی. اؤز یانین­دا دئدی: بونلار منی بو یول ائله ایشه چکمک ایسته­ییرلر. یاخشیسی بودور جوتو سالام بیر داشا سیندیریم داها بونلار توبه ائله­سین­لر منه ایش-میش دئمه­سین­لر.

بو خییال ایله بیر بؤیوک داشی نه­ظره آلیب جوتو ایلیشدیردی اونا. اؤکوزلره بیر ایکی آغاج یئتدیردی. اؤکوزلر گوج وئردیلر آما کئچه­لین شانسین­دان جوت سینماق یئرینه او یئکه­لیک­ده داش یئرین­دن قووزانیب بیر طه­ره­فه دیغیرلاندی و آلتین­دان بیر قویو آچیلدی. کئچل گؤردو قویونون ایچی دولودور بؤیوک-بؤیوک قیزل خوملاری ایله. خوملارین بیری­نین آغزینی آچدی، گؤردو لعل و جه­واهیر ایله دولودور.

کئچل فیکره دوشدو. دئدی: من بو قه­ضییه­نی ده­ده-نه­نه­مه دئسم اونلار منی ایشله­ده­جک­لر. یاخشیسی بودور کی بو یولدان گئچن­لردن بیرینی چاغیریم خزینه­نی اونا وئریم تا اؤزوم راحات اولوم. بو خییال ایله یولدان گئچن ایکی آتلیلاری سس­له­ییب دئدی:

- آی آغالار! گلین بورا، سیزه بیر یاخشی سؤزوم وار!

آت­لی­لار آت­لارینین باشینی کئچه­له ساری دؤندردیلر. آما کئچل بیردن پئشمان اولوب اؤز-اؤزونه دئدی:

- ای دئله غافیل! سنین آتان-آنان گئجه گوندوز مال کیمی ایشله­ییب، آخشاما دک تر تؤکور، آرپا چؤره­گینی دویونجا تاپیب یئیه بیلمیر. ایندی اینصاف ده­ییل من بیر بئله قیزیلی موفته­سینه وئریم اؤزگه­لر آپارسین.

بو زامان آت­لی­لار یئتیشدیلر. کئچل داها بیر سؤز تاپیب دئیه بیلمه­ییب، گوله­رک دئدی:

- هئی ... آغالار! من ایستیردیم سیزدن سوروشام کی بو قیرمیزی اؤکوز بو قه­ره اؤکوزون نه­مه­نه­سی­دیر؟

آت­لی­لار باخیب گؤزله­رینی آغارداراق، آت­لارینی دؤنده­ریب گئتدیلر. کئچل دئدیگی سؤزلردن پئشمان اولدو. دئدی: کئش کی وئره­یدیم آپارایدیلار، یوخسا، ده­ده-نه­نم بونلاری داشییان­دا منی ده ایشه چه­که­جک­لر. اودور کی دوباره آت­لی­لاری سس­له­ییب دئدی:

- آغالار! گلین بو سه­فر دوزونی دئیه­جگم.

آت­لی­لار دئدیلر: بو کئچل سؤزسوز ده­ییل. گئده­ک گؤره­ک نه دئمک ایسته­ییر. دوباره کئچه­لین یانی­نا گلدیلر. اونلار گلین­جه گئنه­ ده آتا-آناسی­نین کاسیب­لیغی یادینا دوشوب پئشمان اولدو کی نییه بیر حال­دا کی آتا-آناسی بو چه­تین­لیک­له روزگار گئچیردیرلر بیر بئله خزینه­نی وئریم اؤزگه آدام آپارسین؟ اودور کی گئنه ده اونلاری اله سالاراق دئدی:

- آخی مه­نیم ده­دم دئییر کی بو قیرمیزی اؤکوز، بو قه­ره اؤکوزون عمیسی اوغلودور. من ایستیرم گؤروم کی سیزین باشیز چیخار، گؤره­سیز کی بونلار دوغرودان­دا بیر-بیرله­ری ایله قوهوم دورلار یا یوخ؟

آت­لی­لارین بیری حیرصله­نیب قمچی ایله بئش-آلتی ده­نه کئچه­لین کل­له­سینه ووروب یولا دوشدو. کئچل گئنه­ ده ایشله­مه­گین قورخوسون­دان دئدی: قوی چاغیریم وئریم آپارسین­لار، راحات اولوم. آتام-آنام جهنم! من کی ایشله­میرم. اولار قازانیرلار من یئییرم. مه­نه نه وار کی اولار چوخ زحمت چکیرلر. اودور کی آت­لی­لاری بیر ده سس­له­ییب دئدی:

- گلین بو سئری لاپ دوغروسون دئیه­جه­گم!

آت­لی­لارین بیری دئدی: "گل گئده­ک ایشیمیزده. بو کئچل بیزی اله سالیب". او بیری دئدی: "یوخ! بو کئچل­ده بیر سؤز وار! آما، قورخور کی بیزه دئسین. بو دفعه حتمن دئیه­جک­دیر". بیر ده آتلاری دؤنده­ریب کئچه­له طه­رف گلدیلر. آما کئچل گئنه ده آتا-آناسی­نین بدبخت­لیگینی، یازیقلیغینی یادینا سالیب پئشمان اولدو. آت­لی­لار گلیب کئچه­لی دیله توتولار کی قورخماسین، هر نه بیلیر دئسین!

کئچل دئدی:

- آخی من سیزدن قورخورام. آند ایچین کی مه­نی وورمویاجاقسیز، دوزونو دئییم.

آت­لی­لارایکیسی ده آند ایچدیلر کی ایشله­ری اولمویاجاق. کئچل دئدی:

- سؤزون دوزو بودور کی من سیزی اله سالمیشام. لاپ ساده­سی سیزی سه­ریمیشم.

آت­لی­لار آند ایچدیک­له­رینه گؤره بیرزاد دئمه­ییب آتلاری­نی قوووب اوزاقلاشدی­لار. کئچل فیکر-خییال ایچین­ده ائوله­رینه گلدی. آتا-آناسی دئدیلر:

- کئچل! پس نییه اؤکوزلری اؤز باشینا بوراخیب گلدین؟

کئچل دئدی:

- گلمیشم سیزه بیر منفعت­لی سؤز دئیه­م. آما، بو شرط ایله کی منی ایشلتمی­یه­سیز.

آتا-آناسی دئدیلر:

- یاخشی، ایشلتمه­ریک! دئ گؤره­ک نه وار؟

کئچل دئدی:

- بیر ده­نه قیزیل خه­زینه­سی تاپمیشام. آما اؤزوز داشیمالی­سیز. من الیمی ووران ده­ییلم.

آتا-آناسی دئدیلر کی عیبی یوخدور! سن گل یورغانی چک باشان یات. هئچ کیمه ده دئمه! بیز گئجه ایله قیزیل­لاری ائوه داشییاریق. کئچل خه­زینه­نین یئرینی دئییب، باشی­نی چکیب یاتدی. هاوا قارانلیق­لاشان­دان سورا اه­ر-آرواد چووال و کیسه گؤتوروب قیزیل­لاری ائوه چک­مه­یه باشلادی­لار. آما، سه­حه­ره آز قالان گؤردولر کی هاوا ایشیقلانیر. لاکین هه­له قیزیل­لار قورتارماییب­دیر. آناسی گلیب کئچه­لی اویادیب دئدی:

- بالا! بیز قیزیللاری داشیییب قورتارمیشیق، فقط بیر آزجا قالیر. آما، ایندی هاوا ایشیقلانار هاممی گؤره­رلر، قیزیل­لار الیمیزدن چیخار. دور بیر-ایکی آیاق­دا سن کؤمک­لیک ائله. دها قوول وئریریک کی بوندان سورا هئچ واقت سه­نه ایش دئمی­یک.

کئچل غورولدانا-غورولدانا دوروب بیر بالاجا توربا گؤتوره­رک اونلار ایله قیزیل داشیماغا باشلادی. هاوا ایشیقلانین­جا ایشله­رینی قورتاردیلار. آما، کئچه­لین جانی آجیش­میش­­دی. اؤز یانین­دا دئدی:

- عیبی یوخدور! من بونون عوضینی آچارام. من بیلیردیم کی بو ایشین آخیردا مه­نه زییانی یئته­جک­دیر.

اودور کی بو خییال ایله، بیر ده­نه خوم قاپاغی و هر خوم­دان دا بیر-ایکی قیزیل نومونه گؤتوروب داغارجیغینا دولدورب باشی­نین آلتینا قویوب دوباره­دن یاتدی، کی صاباح آپاریب شاها گؤرسه­دیب قه­ضیییه­نی دئسین. آما، آناسی کئچه­لی یاخشی تانیییردی. گؤردوکی کئچل چوخ اویان-بویانا ویرنیخیر. بیلدی کی بیر خییالی وار. کئچه­لی یوخو آپاران­دان سورا گلیب داغارجیغی یاواشجا باشی­نین آلتین­دان چکیب چیخارت­دی. گؤردو هامیسی قیزیل­دی. اونلاری بوشالدیب یئرینه ساخسی سینیغی داغارجیغا دولدوروب، خوم قاپاغی­نین یئرینه­ ده بیر سینیق کاسا قویوب داغارجیغین آغزینی باغلاییب کئچه­لین باشی­نین آلتینا قویدو. سه­حر کئچل یوخودان دوروب داغارجیغی گؤتوروب بیر باش شاهین سارایینا یوللاندی. قراوول­لار قاباغینی کسدیلر. کئچل های-کوو سالدی کی: بابا قویون گئدیم ایچه­ری­یه! من بیر خه­زینه تاپمیشام.

شاه سس کویو ائشیتدیک­ده خبر آلدی کی نه اولوب­دور. دئدیلر بیر کئچل اوغلان گلیب دئییر خه­زینه تاپمیشام. شاه دئدی: قویون گلسین. کئچه­لی دربارا اؤتوردولر. شاه سوروشدو کی نه وار؟

کئچل دئدی:

- قوربان! من بیر خه­زینه تاپمیشدیم. گئجه آتام و آنام داشیییب ائوه آپاریبلار.

شاه دئدی:

- هاردان معلوم کی سن دوز دئییرسن!؟

کئچل دئدی:

- قوربان! نومونه­له­رینی گه­تیرمیشم.

شاه دئدی:

- چیخارت گؤرک!

کئچل داغارجیغی­نین آغزینی آچیب یئره بوشالتدی. بیردن گؤردو کی هامیسی ساخسی سینیغی­دیر. شاه دئدی: تاپدیغین خزینه بودور؟ کئچل گؤردو کی به­تر بؤرک باشینا گئچیبدی. گئنه آخماقجاسی­نا گوله­رک دئدی:

- هه... هه... هه... قوربان! دوزو بودور کی سیزین خانیم بو ساخسی سینیقلاری­نین سایی­جا بیزدن اون شاهی­لیق پول و بو سینیق کاسا دولوسودا اون بورج آلیب. نه واقت­دیرکی گه­تیریب وئرمیر. مه­نی ده دربارا قویمورلار. اودورکی خه­زانه­نی باهانا ائله­ییب گلمیشم کی بورجلاریمی خانیم­دان آلام.

شاه آجیقلانیب دئدی:

- آپارین بو آخماغا یوز شاللاق وورون.

کئچل شاللاقلاری یئدیک­ده هاواری گؤیه چیخدی. دئدی:

- شاها دئیین دوزونو دئمک ایسته­ییرم.

شاه امر ائتدی وورماسین­لار گؤره­ک نه دئمک ایسته­ییر. کئچه­لی دوباره شاهین یانی­نا گتیردیلر. شاه دئدی:

- کئچل نه دئمک ایسته­ییرسن؟

کئچل دئدی:

- قوربان! ایستیرم دئیه­م کی بو شاللاقلار منی اینجی­دیر. طه­له­بیمیزی وئرمیسیز، وئرمه­یین! اؤزومو باری اؤتورون قویون گئدیم.

شاه وه­زیره باخیب دئدی:

- ائله بیل بو بدبخت دیوانه­دیر!

وه­زیر دئدی:

- قوربان! بو آدام ظاهیرده سؤزلو آداما بنزه­ییر.

شاه دئدی کی بیرمئیدانا بؤیوک بیر ته­په سامان تؤکوب کئچه­لی اونون آراسی­نا قویوب سامانا اود وورسون­لار. سامانین آجی توستوسو کئچه­لین بوغازینا دولوب، آز قالدی کی بوغولسون. چیغیریب دئدی:

- قوربان! بو دفعه دوزونو دئیه­جه­گم.

کئچه­لی گئنه ده شاهین یانینا آپاردیلار. شاه دئدی:

- دئ گؤروم نه وار؟

کئچل دئدی:

- قوربان! سیز چوخ حیرصلی­سیز، منی اذیت ائدرسیز. آند ایچین کی اذیت ائله­مییه­جک­سیز دئییم.

شاه آند ایچدی کی اذیت ائتمه­سین. کئچل دئدی:

- لاپ دوزو بودور کی قوربان! ایسته­دیم گلیب سنین درباریوی یاخین­دان گؤره­م.

شاه آند ایچدیگینه گؤره بیر سؤز دئمه­ییب، امر ائله­دی کئچه­لی درباردان ائشیگه اؤتوردولر. کئچل داغارجیغینی گؤتوروب ائوله­رینه گلدی گؤردو ائوله­رین­ده هئچ زاد یوخدو. بیر ده باخیب گؤردو آناسی قه­شنگ لیباس­لار گئییب و جه­واهیرلر ایله اؤزونو به­زه­ییب گلیر. کئچل دئدی: آنا! بس ائویمیز هانی؟

آناسی دئدی:

- اوغول! شه­هه­رین او طه­ره­فین­ده ایکی عالی عمارت آلمیشیق. بیری ده­دن ایله مه­نیم کی، بیری ده سه­نین تک اؤزونکو­دور. نئچه که­نیز و نؤکر ده توتموشوق کی سه­نه خیدمت ائله­سین­لر. سن فه­قط یئ و یات! آیری ایشین اولماسین. ایندی گل گئت حاماما ته­زه پالتارلارین گؤنده­ریم گئی گئت اؤز قصریوه.