آذربایجان فولکلورو

(یکانات منطقه­سی منوقرافیاسی اساسیندا)

تألیف و گردآوری:

میر هدایت حصاری

یئکن­ده

اینام­لام و اوستوره­وی دوشونجه­لر

(شامانیسمه و توتئمیزمه دایانان اینام­لار)

یئکه­ن­لی­له­رین (بعضی آیری یئرلر کیمین) اینام­لارینا گؤره حئیوانلارین چوخو (و بلکه هامیسی) اول­جه آدام ایمیش، سونرا دؤنوب حئیوان اولوبدورلار. نومونه اوچون:

مئیمون:

«مئیمون» آدام ایمیش، لاکین الی بیتلی-بیتلی (دیرناقلاری ایله بیت اؤلدوردوگو حال­دا) اه­لینی خه­میره ووروب. اودورکو مئیمون اولوبدور.

آیی

«آیی» کردیواردان قاچدیغینا گؤره آیی شکلینه دوشموش­دور.

توس باغا

«توس باغا» ده­گیرمانچی­ایمیش. اؤزگه­له­ره اون بورج وئررمیش. لاکین، اونو وئرن­ده بالا کاسا ایله وئریب، آلان­دا ایسه بؤیوک چاناق ایله آلارمیش. اودور کی تاری­نین امری ایله توس باغا اولوب، کیچیک کاسا آلت­دا و بؤیوک کاسا اوستون­ده قالاراق بو ایکی کاسانین ایچین­ده هه­میشه­لیک زیندانی اولموش­دور.

بوب­بو

«بوب­بو» ایسه بیر گه­لین ایمیش. بیر گون حه­یط­ده لوت اوتوروب چیمن­دن (یووونان­دان) سونرا، باشینی داراماق­دا ایکن قئیین آتاسی فیکری هاردا ایمیش­سه کی بیردن خه­برسیز (اؤسگورمه­میش) حه­یه­طه گیریر. گه­لین خیجالت­لیگین­دن تاری­دان ایسته­ییرکی اونو بیر قوش ائله­سین. ائله اورداجا، داراغی باشین­دا قوش شکلینه دوشور.

حئیوان­لارا گؤره باشقا اوستوره­لر

قه­یلن­قوش

«قه­یلن­قوش» (قارانقوش) ایکی جوردور. بیری دوم قه­ره اولوب، ساعات­لارلا گؤی­ده یورولمادان اوچار، هئچ یئرده ده قونوب قالماز. یووادان چیخیب، یووایا دا بیر باش قایی­دار و اوجا یئرلرده یووا قویار. آدام­دان اوزاق گه­زر.

بیر نوعی ایسه، قانادلاری قه­ره، به­ده­نی آغ و اوزون، ایکی هاچالی قویروغو اولار. آداما چاخ یوووشار، یوواسی­نی ائوین ایچین­ده یا ائیوان­دا نیفی­نین (سقف­ین)­ تیرله­­ری­نین بؤیرونده یا دووارین لاپ باشین­دا (ائوین ایچین­ده) آغیزلارین­دا پالچیق و چؤپ گه­تیره­رک موحکم بیر شه­کیل­ده قاییرار. بو قوشلار فضله­له­رینی یووادان ائشیگه سالارلار، آما ائو اهلی بون­دان ناراحات اولمازلار. آنجاق یووانین آلتین­دا کاغاذ یا کؤهنه پارچا سالارلار یا اینکه بیر قورو یئر قویاراق گونده سوپوره­رلر.

کیمسه بیلمیر کی هر ایل یازدا تاپیلیب گه­لن بو قوشلار، گئچن ایلکی قوش­لاردیر یا اینکه اونلارین بیلدیرکی بؤیوموش بالالاری­دیر. چونکو اهالی­نین عقیده­سینه گؤره قه­یلن­گوش بیر ایل­دن آرتیق یاشاماز. بونا گؤره جالیب بیر افسانه­له­ری ده وار:

دئیه­رلر دونیانین اول­له­رین­ده عؤمور پایلانان­دا هامی قوش­لار پای­لارین آلمیشدی­لار. تکجه سئرچه ایله قه­یلن­قوش قالمیش ایدی. ایکی قالان عومرون­ده بیری «مین» ایل او بیری ایسه «بیر» ایل ایمیش. سئرچه بورا بیر حوققا قویاراق قه­یلن­قوش­دان سوروشور سن بو عؤمورله­یرن هانسینی گؤتورمک ایسته­ییرسن؟ مین ایلی ایسته­ییرسن؟ یا بیــــــــــــــــر ایلی (بیر کلمه­سینی چوخ اوزادیر). قه­یلن­قوش ایشتیباها دوشه­رک بیر ایلین چوخ اولدوغونو ظن ائده­رک، دئییر کی من همن او بیـــــــــــــــر ایلی ایسته­ییرم. اودور کی سئرچه مین ایل یاشار، قه­یلن­قوش ایسه تکجه بیر ایل.

البته کندلرده قه­یلن­قوشو هئچ کیم وورماز، آما گونده سئرچه­لردن نئچه­ده­نه ووران و قه­لبیرله توتان چوخ اولار. سئرچه­لر گون­ده سحر آغاج­ باشلارین­دا سس-کوو سالارلار و وودوق­جا دئیه­سن سایی­لاری­دا چوخالار!

بیر آیری افسانه­ده دئییرکی ایبراهیم پئیغمبری اودا آتیب یاندیرماق ایسته­ین­ده قه­یلن­قوش دیمدیگین­ده سو گه­تیریب اودون اوستونه تؤکوردو. بیر حال­دا کی، سئرچه دیمدیگین­ده چؤپ گه­تیریب اودا سالاراق اونو داهادا آلوولاندیرماق ایسته­ییردی.

سئرچه­ ده کندده چوخ اولار. البته هئچ که­سین آجیغی گلمز. آنجاق یاز-یای­دا اوخ آتان ایله (یئزین-داش، سوپه­ک­-داش) ووران اولسا، یا خود قیش­دا اوتاغا سالیب قاپینی بیردن باغلاییب بیر-بیر توتوب بوغازلارین چکیب اوزوب بیر طه­ره­فه آتان­دا اولسا، کیمسه اعتراض ائدیب یا چوخ اوره­گی یانان­دا اولماز.

سئرچه­نین اتی­نه خوروزو وحشی ائله­مک اوچون اونا وئررلر. بو خوروز آدامی گؤرن­ده - خصوصن اوشاغی – باشینا قونوب دیمدیک­له­یر و نابه­لد آدامی قووالایار.

قه­جه­له

«قه­جه­له» خوش خبر گتیره­ر. هانسی حه­یط­ده گلیب اوتورسا بو دئمک­دیر کی اونلارین سه­فردن گلن­له­ری اولاجاق. بو زامان ائو صاحابی اوتوروب کیمین سه­فرده گلمه­گینین ایمکانی باره­سین­ده فیکیرله­شر. ایل­لر ایله گئدیب باتمیش آدام­لار یادا دوشرلر. یئکن­ده سویون آز اولدوغونا گؤره هامی اکینچی­لیگه یا مال-داوار ساخلاماغا باش قوشا بیلمز. سویون آزلیغینا گؤره چوخلاری سه­فه­ره گئدیب تیجاره­ته آل-وئرله پول قازانیب قیش فصلی­نی ائوه قایدارلار. بعضی­له­ری­ ده سه­فه­ره چیخیب ایللرله قاییدا بیلمزلر و ایتگین اولارلار. قه­جه­له­نین حه­یه­طه قونماسی اونلاری هامی­دان چوخ یادلارا گه­تیرر.

بایقوش

«بایقوش» (به­ی قوش) پیس آیاق و "بد یومن" اولار. هانسی ائوه قونسا اورا تئزلیک­له دارباداغین اولار. بایقوش خارابا یئرله­ری سئوه­ر و اورالاردا دا یاشار. چوخلاری بئله نقل ائله­ییرلر کی فیلان­که­سین دامی­نا بیر بایقوشون قونماغین گؤروب­لر کی ساعاتلار ترپشمه­دن باشینی 360 درجه دولاندیریب­دیر و ائله او گون او دام اوچوب داغیلیب.

بایقوشون گؤرن­ده آینا، سورمه­دان و مولچوک گه­تیریب بایقوشا باخمادان او گؤرن یئره قویسان، بایقوش اوچوب گئدر و شرری سووولار. ائله آدام وار کی بایقوش اونون دامی­نا قونان­دان یا ائوی داغیلیب یا یاخین آدام­لارین­دان بیر نئچه آدام اؤلوب­.

جرجه­ک

«جرجه­ک» (خرچنگ) آدامی دیشله­سه، ائششه­ک آنقیرمایانجا بوراخماز.

ایلان

ایلانی اؤلدوسن یولداشینی (جوتونو) تاپیب اؤلدورمه­لی­سن. بو ایشی گؤرمه­سن چینه ده گئتسن گلیب تاپیب گئجه آدامی سانجیب اؤلدورر.

ایلان آه­تی یئین آدام سئحر-جادو قودره­تی تاپار. ایلانی پیشیریب یئمک اوچون گه­رک بیر قه­رینچ (قاریش) باشین­دان و بیر قه­رینچ­ ده قویروغون­دان کسیل­سین.

بیر ائوده ایلان اولسا اونو اؤلدورمزلر. دئیه­رلر کی او ائوین صاحابی­دیر. عمل­ده ده بو ایلانین ائو اهلی ایله ایشی اولماز. بلکه­ده اونلارا عادت ائتمیش اولور.

ایلاناغی وئرن

«ایلانا آغی وئره­ن» بیر جور کرتنکه­له­دیر کی گویا ایلانلارا زهر وئره­ر.

بولود و قورد

هاوادا بیر نئچه بولود تیکه­سی اولوب یاغیش یاغان­دا و بیر طه­رف­ده ده گون گؤرسه­نن­ده دئییه­رلر کی «قورد دوغور».

اژداها

اژداهانین وجودا گلمه­سین­ده بئله بیر اینانج وار: دئیه­رلر پلنگ اؤزون­دن اوجاسینی گؤره بیلمز. آی چیخان­دا آیی بوتون­لوک­ده باشی­نین اوستون­ده گؤرن­ده داغلاردان یوخاری گئده­ر، لاپ باشا چاتان­دا گئنه­ ده آیی اؤزون­دن اوست­ده گؤردوک­ده آجیقلانیب حیرص­له آیا طه­رف آتیلار و یوخاری­دان ده­ره­یه دوشوب اؤلر و به­ده­نی قورتلانار و هه­من قورتلار بؤیویوب اژداها اولالار. آما، اژداها یئر اوزون­ده قالماز! اونا گؤره، گؤی­دن بیر زنجیر ساللانیب اونو یوخاری­یا چکرلر.

زنجیرله اژداهانی گؤیه چکمه­گی اؤز گؤزله­ری ایله گؤروب یا زنجیرین سه­سینی ائشیتمگ ایدعاسی ائده­نلر ده اولور!

بووه

بووه یا روطئیل فقط نیفی­دن (سقف­دن) آدامین اوستونه دوشسه چالا بیلر. چالینان آدامین اؤلمه­گی ده حتمی اولار، اودور کی بووه آدامی چالان کیمی گئدیب قبریستانلیق­دا یول اوستون­ده دورار کی "ایندی چالدیغیم آدامین جینازه­سین گه­تیره­جک­لر". دئدیک­له­ره گؤره بو بووه­نی چالان­دان سونرا توتوب داش اوسته دؤیوب چالی­نان یئرین اوستونه یاخسا پادزهر اولوب زه­هه­ری به­دن­دن آلار.

ساری عقرب

یئکن­ده ساری عقرب­لر ده اولار. آنجاق هئچ­ واقت اونون آدی چه­کیلمه­مه­لی­دیر. لازیم اولسا اونا «آدی باتمیش» عونوانی ایله ایشاره اولونمالی­دیر. چونکو آدی چه­کیلسه فورییت­له تاپیلار و ضه­رر یئتیرر.

ایت اولویان­دا

ایت اولاییب قورد سه­سی وئرن­ده بو معنایادیر کی گؤی­دن به­لا گئچمک­ده­دیر. بو زامان موبهم بیر قورخو به­دن­له­ری بورویور.

تویوق

تویوق خوروز کیمی بانلاسا، باشی کسیلمه­لی و یا بیر سئییده وئریلمه­لی­دیر.

دونقوز

دونقوزا بارماق وورسان یوماق ایله ته­میزلن­مز! او بارماق گه­رک که­سیله!

قاریشقا

دئیه­رلر حضرت سولئیمان کی حئیوانلارین دیلینی بیلیرمیش، بیر گون بیر قاریشقایا دئئیرکی: نه­دن­دیر سه­نین بئلین بئله نازیک، آما باشین بئله یئکه­دیر؟

قاریشقا جاواب وئریرکی: بئلیمین نازیک­لیگی قناعت­چیلیک­دن­دیر. چونکو من ایلده فقط بیر ده­نه بوغدا یئئیه­رم. باشیمین یئکه­لیگی­ ایسه، آغلیمین چوخلوغوندان­دیر.

حضرت سولئیمان ایمتاحان ائده­ریک دئیه­رک امر ائدیر قاریشقانی بیر موجرویه (بالاجا صاندیق­چایا) سالیب بیر بوغدا ده­نه­سی یانینا قویوب آغزینین باغلاییب موهورله­ییرلر. بیر ایل­دن سونرا آچان­دا گؤرورلر کی قاریشقا بوغدانین تکجه یاریسی­نی یئییب­دیر. بونون نه­ده­نین سوروشان­دا دئییرکی: دئدیم بلکه یادیزدان چیخدی بو موجرونون آغزینی ایل باشین­دا آچمادیز. باری، بیر ایللیک­ده خؤره­گیم اولسون.

بئله­لیک­له قاریشقا هر ایکی ادعاسینی ثابیت ائتدی.

قارغا

قارغا یول یئریین­ده هوپبانا-هوپبانا گئدر. دئیه­رلر بیر زامان قارغا ایسته­دی کی ککلیک کیمین یئریسین. چوخ چالیش­دی آما گؤردوکی ایشی ده­ییل. قاییت­دی کی اؤز یئریشینی یئریسین گؤردو کی یادین­دان چیخیب­دیر. او واقت­دان دئمه، آتیلا-آتیلا قالدی. اوردان­دا بو مه­ثل قالمیش­دیرکی: "قارغا گل­دی ککلیک یئریشینی یئریسین، اؤز یئریشینی­ ده یادین­دان چیخارتدی".

قورباغا

قورباغایا ال وورسان، آدامین اه­لینه زیگیل دوشه­ر.

قورد الی

اؤلی و اؤلدورلموش قوردون ساغ الینی که­سیب ائل­ده بیر نه­فر اونو ساخلار. هر ناخوش­لوق اولسا، خصوصن بوغاز آغری­سی و یا ته­زه دوغموش آرواد کی سوتو توتولوب گلمیر، بو قوردون اه­لینه دیسگیندیریجی حال­دا ناخوش­لوق یئرینه وورارلار. چوخ چکمز کی ناخوشلوق آرادان گئدر. مثلن اوشاق اوریون ناخوشلوغو توتسا "هاردان گلمی­سن اوردان گئت" دئیه­رک اوچ دفعه بوغازینا دیسگیندیریجی حال­دا ضربه وورارلار. اوشاق دیسگینر و اوریونو نئچه گونه توختایار. شاید ائله بو دیسگین­مک ناخوشلوغون آرادان گئتمه­سی­نین سه­به­بی­دیر.

ایت و قورخاق آدام

ایت قورخاق آدامی تانی­یار و اونادا هوجوم گه­تیرر. دئیه­رلر کی: ایت­دن قورخان آدامین باشین­دان یاشیل ایشیق قووزانار و بئله­لیک­له ایت قورخاق آدامی تانییار.

تولکو

سه­فه­ره چیخان­دا تولکو قاباغا چیخسا سه­فر خوش اولار.

داوار کوره­گی

داوارین چیگنین­ده چیخان «کوره­ک»له­ری قصاب یا داوار سویان چیخاردیب قه­ناره­نین اوجونا ووروب ده­لن­دن سونرا آتار. چونکو سالیم قالسا مومکون­دورکی بیر بدخواه و دوشمن اونو گؤتوروب داوار اؤلدوره­نین اؤزونون یا عائله­سی­نین علیهینه اولاراق دوعا (طیلیسم) یازدیرسین. خصوصن او ائوده اولان جه­وان­لاری او دوعالار ایله «باغلاتدیرسین». آما، ده­لینسه داها دوعادا یازیلسا اه­ثه­ری اولماز.

اژداها داغی

یئکه­نین جونوب سمتین­ده قه­رار توتان ایکی هوندورلوگه آغ-قه­ره اژداها دئیه­رلر. قه­ره اژداهانین بیر یئری چوخوردو و بئله تشبیه اولار کی اورا اونون بوینودور و آغ اژداها ایله ساواشان­دا او چوخور آغ اژداهانین اونون بوینون­دان توتوب قوپارتدیغی یئردیر.

حئیوانین ایتمه­سی

مال-داوار ایتیب گئجه چولده قالسا بیر مخصوص دوعا اوخویوب بیر پیچاغا پوفلویوب پیچاغی باغلارلار. دئیه­رلر "قوردون آغزینی باغلادیم"، داها قورد او داواری یئیه ­بیلمز.

یاشام اینام­لاری

ایستی سو و قارانلیق­دا یول گئتمک

ایستی سو یئره تؤکن­ده یا گئجه قارانلیق­دا یول گئدن­ده «بسم الله» دئمه­سن جین­لر یانار یا آیاقلانار و سونرا قوهوم­لاری آداما آسیب و ضرر یئتیرر. جین «بسم الله» دان قورخار و ائشیدن همن قاچار.

قبریستانلیق

قبریستانلیغی بارماق ایله گؤرسه­تمک­ یاخشی ده­گیل. اگیر بیری ایشتیباهن گؤرست­سه تئز بارماغین دیشله­ییب آیاغی­نین آلتینا قویمالی­دیر.

آیت­الکرسی

قورآن­دا اولان آیت­الکرسی آیه­له­رین اوخویوب اطرافا پوفله­سن دؤرون­ده بیر قالا (قلعه) دوزه­لر کی اوغرو و دوشمن یول تاپیب ایچه­ری گه­له بیلمز.

دئیه­رلر گئچمیش­ده بیر تاجیر چؤل­ده یوک­له­ری آچیب قالمالی اولور و گئجه آیت­الکرسی اوخویوب اطرافا  پوفله­ییب یاتیر. آنجاق، دئمه کی اونون بیر کلمه­سی­نی غلط اوخوموش ایمیش. ائله اوردان دا بیر ده­لیک قالیر و اوغرو گلیب همان ده­لیک­دن گیریب شئی­له­رینی آپار. سحر تاجیر بئناوا دوروب گؤره­رکی له­له کؤچوب یوردو قالیب و مال­التجاره­دن هئچ زاد قالماییب­دیر.

قورآن

شیعه­له­رین نه­ظه­رینجه قورآن 33 جوزو ایمیش. 3 جوزوونو ایکینجی خلیفه اوغورلویوب، اودور کی اینید اوتوز جوزو قالیب­دیر (البته بو یانلیش بیر فیکیردی!)

کیتاب

کیتاب باره­سین­ده بیر عجیبه اعتقاد وار. دئیه­رلر بیر ائوده اوخویان اولماسا او ائوده کیتاب ساخلاماق گوناه­دیر. اودور کی بیر ساوادلی آدام اؤلوب گئدن­ده کیتاب­لاری یا آیری ساوادلی­یا وئررلر یا آپاریب مچیده قویارلار. اودور کی بعضی مچید­لرده منبه­رین آلتی کیتاب ایله دولو اولار، خصوصن ایمامزادا منبه­ری­نین آلتی.

آما، ته­زه درس اوخویان و آغ ایله قه­ره­نی سئچن اوشاقلار هردن گئدیب منبه­رین آلتین­دا توز باسمیش کیتاب­لاری آلت، اوست ائده­رک «ازواراق» (ورق-ورق) ائدرلر. بئله­لیک­له کیتاب­لار داغیلیب آرادان گئدرلر و اوشاقلارین کیتاب­لارین توزون­دان نوخوشلاماق ائحتیمالی ده وار. بو کیتاب­لارین ایچین­ده «قورآن» کیمی کیتاب­لاردا اولار کی داغیدیب آیاق آلتینا دوشمه­سی گوناه­دیر. بونا گؤره سون ایل­لرده بو کیتاب­لاری آپاریب قبریستانلیق­دا بیر ده­رین یئر قازیب هاممیسینی قویلامیش­دیلار. آنجاق، گه­له­جک­ده اگر اتفاقاً بو چوروموش کار-کاغازلار توپراق آلتین­دان کشف اولونسا نه کیمی فرضیه­له­رین قاباغا گه­له­جه­گی معلوم دئییل. البته بو کیتاب­لارین ایچینده دئدیک­له­ره گؤره نایاب و اسکی کیتاب­لاردا وارییدی کی اونلاری­دا قوولاییب­لار.

کیتاب آچیق قالسا و اوخویانی اولماسا دئیه­رلر کی شئیطان کیتابی اوخویار ساوادلانار.  کیتابی اوخومایان­دا گه­رک کیتابی باغلاییب تاخچا اوستونه قویاسان.

سه­فر

سه­فه­ره چیخان­دا تولکو قاباغا چیخسا یا پول سیککه­سی تاپیلسا سه­فر خوش اولار.

دویو

دویو ده­نه­سی یئره دوشسه اینسان اونو کیپریک­له­ری ایله ییغمالی­دیر! (نه قه­در گوناه اولدوغونو یئتیریر)

آند

بیری آند وئرسه، البته آنددان گئچمگ اولماز، آنجاق او آندی باطیل ائتمک اوچون لازیم­دیر دئیه­سن: "آشقا، پوشقا، تو قه­ره یئره". البته بو اوشاقلار آراسین­دا رسم­دیر.

نققاشلیق

نققاشلیق ائتمک گوناه­دیر (یاخشی ده­گیل). چونکو، چه­کیلن آدام و حئیوان یا بیتگی او دونیادا نققاش­دان جان ایسته­یه­جک.

هاوا

هاوا گؤرولدوین­ده دئیه­رلر کی ایمام­لار آت چاپیردیرلار، اونلارین آیاق­لارینین سه­سی دیر.

یاغیش کسدیرمک

اوشاقلار اوینویان­دا باغیش باشلاسا آناسی­نین ایلکی اولان بیر اوشاق بیر «ارسین» یا آیری ده­میر تیکه­سی ائشیگه آتیب دئسه "من آنامین ایلکی­یم، آغزی قه­ره تولکویم" یاغیش که­سر.

آلماس ایلدیریم

ایلدیریم یئره دوشنده «آلماس» اولار. هم­ چئنین دئیه­رلر ایلدیریم «کئچه»دن گئچمز. دئیه­رلر کی خاریجی ممله­کت­لرین بیرین­ده، اولسون کی «اوروسئت»ده، بو ایشی تجروبه ائدیب و بوللوجا آلماس اه­له گئچیرتمیش­دیرلر!

قورآن و ساغلام­لیق

بیری کئف­سیر اولسا، باشی آغریسا، بیر قورآنی گتیریب اونون اوزونون قاباغین­دا ساخلاییب اوچ دفعه آچیب موحکم چالیب اونون توزونو ناخوشون بورنونا وئرسه­لر یاخشی اولار.

قورخماق

اوشاق قورخسا (بؤیوک آدام­ دا) اونا «ره­زه) سویو وئریلر. بیر کاسا سویو آپاریب قاپی­نین ره­زه­سینی اونون ایچینه سالیب ترپه­درلر و بو سویو (ره­زه سویو) قورخان آداما وئررلر.

کیچیک اوشاقلار قورخان­دا «داماغینی گؤتوره­رلر». او دا بوجوردور کی، بیر آرواد الی­نین ایچینی ائله موحکم یئره چالار کی بارماقلاری یئره ده­یمه­سین و سونرا اورتا بارماغینی اوشاغین آغزینا سالیب داماغینا (سقق، آغزین سقفی) فیشار وئره­ر.