واژه " یئکن"اسمی تورکی  آذربایجانی  و مرکب است و ترکیبی است از دو واژه ( یئکه به معنای بزرگ + اَن به معنای عرض) و نام " یئکن"دراصل مخفف ترکیب" یئکه +ان" می باشد.یعنی منطقه ای عریض و وسیع . باتوجه به سرحدات وسیع و پهناور منطقه که ازیک طرف از "مراکند" گرفته تا جاده بین المللی شهرستان های خوی – مرند واز طرفی از سرحدات " ائو اوغلی" گرفته تا سرحدات " یامچی " وجه تسمیه " یئکن" تاحدودی مشخص و مبرهن است.این تسمیه به دلایلی می تواند درست تر و به حقیقت نزدیک تر باشد.

1.گویش بومی این منطقه این نام را تایید می کند.چرا که در گویش مردم بومی این منطقه واژه " یئکن/یکن "رایج است نه واژه " یکان"

2.عریض بودن این منطقه کاملا مشهود است .از مراکند تا جاده بین المللی خوی – مرند و از ایواوغلی تا یامچی .منطقه ای بسیار وسیع و عریض می باشد که سرحدات این منطقه را شامل می شود.

3. با دقت در دیگر نام های ریشه دار در منطقه ازقبیل : نام کوهها ، چشمه ها ، دره ها ،آبشارو .... چنین بر می آید که اغلب این نام ها در این منطقه به زبان " تورکی" می باشد ، ازجمله : میل قیه ، قیزاوغلی (قیزاوولی) ، شیر شیر(ازمصدر شیریلتی و شیریلداماق) ، قورد یوواسی،قره گونئی،دامجی ، قوزی داشی و ....  بنابراین ریشه یابی کلمه فارسی " یکان " بنظر درست نیست. و بهتر است ما بدنبال معانی کلمه " یئکن " باشیم نه " یکان".

استاد " بهرام اسدی"دراین مورد اطلاعات خوبی در مورد واژه "یئکن/یکان" در وبلاگ " یارادیجیلیق دونیام" ارائه کرده اند و درمورد تورکی بودن این کلمه مطلب مفیدی نوشته اند باعنوان و شرح زیر:

يكان سؤزونه بير آچيقلاما

آذربايجانيميزين غيرتلي انسانلار بسله‌ديگي بؤلگه‌لريندن بيري اولان يكانات ماحالي و يكان آدي داشييان نئچه پارا كنديدير. بو كندلر، تقسيمات بؤلومونده شرقي آذربايجان و مرند شهرينين اوستونده ساييليرلار. يكان ياخود يئكن بؤلگه‌سينين جغرافيايي بؤلوملر و تاريخي كئچميشيندن دانيشماغي بو ايشين اختصاصچيلارينا بوراخيب بو يازيدا آنجاق «يكان» سؤزونون آراشديرماسينا يئر وئره‌جگم.

ايلك باخيشدا و آلديغيميز فارس ديللي تحصيلاتا باخاراق «يكان» سؤزونون بير فارس سؤزو و دئمه‌لي «يك» سؤزونون جمعي اولدوغو گؤزه وورور و بير عده ده بونو اصل توتوب و «يكان» سؤزون معنالانديرميشلار. آنجاق بو بؤلگه‌ده هئچ زامان فارس ديللي خلقلر ياشاماميشلار و بو سؤز بير فارس سؤزو اولانماز.

بئله‌ليكله «يكان» سؤزونه باشقا بير باخيشلا باخمالي و اونو فرقلي معنالانديرمالي‌ييق. بو ساحه‌ده «يكان» سؤزون بؤلمه‌لي و اونون بؤلوملرينين معناسين چيخارماق بوينوموزا دوشور. بيز بير جغرافيايي آدي آراشديراندا ايلك اؤنجه او يئرين تاريخين بيلمه‌لي و اورايا وئريلن آدين نه زاماندا اولدوغون باشا دوشمه‌لي و اونا وئريلن آدين معناسين او زامانكي ديلدن آختارمالي و چيخارمالي‌ييق. مثال اوچون بير يئرين آدي اشكانيلر زاماني قويولوبسا اونون معناسين اشكاني ديليندن آختارمالي و معنالانديرمالي‌ييق و سلجوق دؤورونده قويولان آدي سلجوق ديليندن چيخارمالي اولوروق.

بو حساباتلا «يكان» سؤزون يكانين تاريخينه باغلاماق داها يئرليدير. آنجاق من بورادا تاريخي بير آراشديرمايا ال وورماق و يكان سؤزونون نه زاماندان بورادا يايقين اولدوغون ثبوتا يئتيرمك ايسته‌مه‌ديم. منيم گؤردوگوم ايش بو سؤزون اؤزونون آراشديرماسي و بوگونكو و بير نئچه يوزايل بوندان اؤنجه‌كي ديليميزين قايدالارينا اويغون معنالانديرماغي اولموشدور.

«يك» ياخود «يئك-يئگ» سؤزو ديليميزده «ياخشي» معناسي داشي‌يير و بو سؤز بيزيم ديوان شعريميز و خلقيميزين آراسيندا دا يايقين بير سؤز اولموشدور. بو سؤز مولانا فضولينين بير غزلينين رديفيدير:

داغِ هجران‏ايله يانماقدان جگر قان اولسا يئگ

مولكِ دل غم منزلي اولونجا ويران اولسا يئگ

ياري اغيار ايله گؤرمك عاشقه دشوار اولور

بؤيله گؤرمكدن اسيرِ دردِ هجران اولسا يئگ.......

و باشقا بير يئرده:

يئگدير آندان كيم، سالير جانين غمِ هجرانينا

عشق رسمين عاشق اؤيرنمك گرك پروانه‏دن

و بؤيوك شاعريميز نسيمي بير غزلينده يازير:

جفالرى نه قدر آجى ايسه، يئگرك‏دير،

آنين آجيسى رقيبين ياغ ايله باليندان

البته ديليميزين زامان بويو گليشمه‌سي و «گ» حرفينين يوموشانماسي بو سؤزو بوگونكو ديليميزده «يئي» سؤزونه دگيشميشدير. خلقيميزين ديلينده اولان «سيزدن يئي اولماسين» و «بيزدن يئي‌لر» دئييملري بو سؤزوموزه ثبوتدور. همين سؤز بوگونكو توركيه ديلينده «ايي=iy» و «اييي=iyi» فورماسيندا چوخ ايشلنن سؤزلردن بيريدير.

بو مقدمه ايله گليريك «يكان» سؤزونون آچيقلاماسينا:

اسگي ديللريميزده «ان» بير جمع علامتي كيمي ايشلنميشدير. بو اسگي جمع علامتيندن بوگونكو ديليميزده بوراخيليب قالان «اوغلان» سؤزونه اشاره ائتمك اولار. «اوغلان» سؤزو حقيقتده «اوغول» سؤزونون جمعيدير. اوغول+ان=اوغولان=اوغلان. اوغلان سؤزونون ديليميزده مفرد بير سؤز كيمي ايشلنمه‌سي اونون چوخ تكرار اولدوغوندان آسيليدير. بئله‌ليكله «يئكان» سؤزو «يئك» سؤزونون جمعي اولا بيلر و بو دا «ياخشيلار» معناسي وئرر. دئمه‌لي «يئكان» ياخشي انسانلار ياشايان يئردير.

باشقا بير آچيدان دا بو سؤزه باخماق اولار: «كان» اسگي ديليميزده بوگونكو «كند» سؤزودور. اونون مختلف دئييملري اولموشدور. «كان، كن، گان، گن، جان، قان، يان، وان و ...» بو سؤزون مختلف دئييملريندن ساييلير و هاميسي «كند» و آوادانليق معناسيندادير و مختلف توپونيملريميزده بو سؤزلر دفعه‌لرله ايشلنيب و تكرار اولوبلار: آذربايجان، گوگان، توفارقان، كرگن، جلديان، خاساوان و ....

بونلاري دا گؤز اؤنونه آلاركن «يئكان» سؤزون «يئ+كان» فورموندا بؤلمك اولار. بئله‌ليكله «يئ» بيرداها «يئك» سؤزونون باشقا دئييمي و «كان» ياخود «كن» آبادليق و آوادانليق معناسي وئرير و بو معنادا «يئكن»، ياخشي كند معناسي داشي‌يير. بو معنادا اولان مختلف كندلريميز اولموشدور: باشوان=ياخشي آوادانليق(ساققيزدا كند آدي)

خاساوان= ياخشي كند (اورمو گؤلونون گون چيخانيندا آوادانليق)

ائيوان=ياخشي آبادليق(جولفادا كند آدي)

يئكاوا=ياخشي آوادانليق (سالماسدا كند آدي)

گييان تپه= گئي، يئگ سؤزونون باشقا فورمودور(نهاوندده تاريخي يئر)

كئيوان=عيني معنادا، كئي، يئك سؤزونون باشقا فورمودور.(قاراداغدا كند و قالا آدي)

و ...

بونونلا دا بو قناعته گلمك اولار كي ياخشي آوادانليق و ياخشي كند معناسي بيزيم توپونيملريميزده و داغ، دره، كند و شهرلريميزين آد قويمالاريندا اونلاردان فايدالانماق چوخ يايقين بير ايش اولموشدور و «يئكان» سؤزون ده بو معنادا آنلاييب باشا دوشمگيميز داها يئرلي اولاجاقدير.                                                      بهرام اسدی

http://bahramasadi.blogfa.com/post-50.aspx

 باتشکر از همکار عزیزم استاد" بهرام اسدی برای درج این مطلب.

با این وصف اکثر محققان در این مورد بدون توجه به ریشه "تورکی " این واژه ، اکثرا در وجه تسمیه کلمات فارسی

ازقبیل " یکان. یگان " بوده و معانی فارسی  در توضیح این واژه آورده اند.

با این حال مطالب زیر را از وبلاگ استاد بزرگوارمان ، آقای " ریاحی فر " جهت اطلاعات بیشتر خوانندگان این مطلب

عینا نقل میکنیم.

استادریاحی فر در وبلاگ " آنا یوردوموز یکانات " در مطلبی با عنوان " وجه تسمیه یکانات " چنین نگاشته اند:

« در رابطه با معني و چگونگي پيدايش كلمة «يئكن» با توجه به منابع موجود و در دسترس، نمي­توان نظر قطعي بيان كرد چرا كه در كتاب­هاي لغت آذربايجاني و فارسي معنايي براي كلمة «يئكن» قيد نشده است و كلمة «يكان» نمي­تواند يك كلمة تركي آذربايجاني باشد چرا كه در زبان تركي آذربايجاني اصوات صدادار كلمه، يا همه از نوع كلفت(فالين) و يا همه از نوع نازك(اينجه) هستند فقط در كلمه­هاي وارد شده از زبان­هاي ديگر و كلمه­هاي مركب تركي آذربايجاني مي­توان در يك كلمه هم اصوات صدار كلفت(قالين) و هم اصوات صدادار نازك(اينجه) را مشاهده كرد. اما كلمة «يئكَن» كه هر دو صوت صدادار آن از نوع نازك(اينجه) است مي­تواند يك كلمة تركي آذربايجاني باشد و در اين دهستان نيز كلمة «يئكن» مرسوم است با اين وصف در اسناد دولتي به جاي كلمة «يئكن»، «يكان» ثبت كرده و كلمة «يكان» فارسي را با «ات» عربي جمع بسته و كلمة «يكانات» را ايجاد كرده­اند. (۱)

درخصوص کلمه « یئکن = یئکه ، یکه + اَن » بنظر حقیر ،این کلمه مرکب است و برای پیداکردن معنای آن ، نیازی به رجوع به کتاب های لغت نامه نداریم چون هر دو جزء این کلمه برای هرتورک زبانی کاملا ملموس و قابل فهم می باشد . چه اینکه ما ترکیب های وصفی زیادی از این نوع داریم.

یئکه +قارداش = برادر بزرگ

یئکه + ماشین + ماشین بزرگ

حال اگه نیاز به جستجو در مورد این کلمات داریم ، باید هردو جزء را جداگانه جستجو کنیم.

درمورد کلمه یکان ، همانطوری که استاد بزگوار توضیح داده اند، این کلمه نمی تواند « تورکی آزربایجانی باشد»

در مورد كلمة «يئكن»، «يكان» محقق گرانقدر يكانات ميرهدايت حصاري چنين مي­نويسد:

            «يكان كلمه­سينين هارادان آلينديغي بللي دئييل. بو كلمه فارسجادا: يگانه، مثلسيز و واحد كيمي معنالار وئرير.كئچميشده خصوصاً صفويه تاريخينده يكان آدلي يا لقبلي آداملاري گؤرمك اولار. او جومله­دن خوراساندا«اسفزار» حاكمي «يكان سلطان افشار» و يا «شاهقلي سلطان يكان استاجلو» (شاه عابباسين لـله­سي) و سايره­لريني آد آپارماق اولار. تاريخه گؤره ايروان اطرافيندا نادر شاه ايله اوز به اوز دوران عثمانلي سرعسكري­نين آدي دا «يئكن محمد پاشا» ايميش توركيه­ده بو لغت اصلينده «يئگن» و عرب الفباسي ايله «يئكن» يازيلان، قارداش اوغلو معناسيندا دير....جغتايي توركجه سينده «يئكن» قارينداش اؤولاد مثلاً: عمو، دايي و خالا معناسي وئرير... يكاناتدا بو كلمه«يئكن» تلفظ اولونور. بو آددا فقط ايكي [ نئچه] يئري گؤرمك اولار....«كهريز يئكن» (يكان كهريز)، «يوخاري يئكن» (يكان عليا)، «يئكن ديزه سي» (ديزج يكان)، «يئكن چونقرالي­سي» (چونقرالوي يكان)،«يئكن عربليسي» (عربلوي يكان)»(ر.ك به حصاري، آذبايجان...ص 18 تا 20)

 http://yekanat.blogfa.com/9010.aspx

     عده­اي نيز بر اين عقيده هستند كه نام يكان از نام طايفة يكانلو كه شعبه­اي از طايفة شاملوي ترك زبان است، گرفته شده است(سند شماره چهار همين كتاب) اگر اين نظر پذيرفته شود در آن صورت قبل از آمدن طايفة يكانلو، اين منطقه مسكون نيوده است با توجه به مطالب قسمت اول فصل چهار اين كتاب نمي­تواند درست باشد

چنگيز قاجار، سكينه كاظم بيگلي، نعيمه قارامانلي، توركجه ـ آذربايجانجا لوغت كيتابيندا يئغَن (Yeğen) سؤزونون معناسيني قارداش اوغلو، باجي اوغلو، قارداش قيزي، باجي قيزي يازيبلار.

     اسماعيل هادي در كتاب ديل دنيز(بحراللغه) لغتنامه جامع اتيمولوژيك در رابطه با لغت(Yegen) چنين مي­نويسد:

           «يئگن Yegen (تركيه) تركي قديم بچة خواهر كوچك، يا بچة دختر مشخص، نوة دختري، امروزه در تركيه فرزند برادر، پسر عمه، پسر عمو، پسر دايي، پسر خاله، برخي آن را با يئني/ يئنگي مرتبط دانسته­اند، به مفهوم تازه مولود و ... كه سهو است به نظر اين كلمه از فعل قديمي يئنيمك وضع حمل نمودن مشتق شده از اين رو احتمالاً در اصل يئنيگن تولد يابنده، تازه مولود بوده كه مرخم شده است»[1]http://yekanat.blogfa.com/9010.aspx

     عبداله عراقي نيز در رابطه با وجه تسمية يكانات مي­نويسد:

           « منطقه يكانات با توجه به موقعيت جغرافيايي و قرار گرفتن در دامنه­ي كوه­ها تقريباً در تمام فصول سال در معرض وزش بادها قرار دارد. بدين خاطر ساكنان اولية منطقه يكانات، اين منطقه را ابتدا يئلكان ناميدند يعني مكان وزش باد. و سپس در اثر مرور زمان به كلمه يكان تغيير نام داده است»( عراقي، ص 100 و 101)  

         به نظر مي­رسد كه اين نوع تسميه تراشي نادرست است زيرا اولاً در منطقه كلمة «يئكن» رايج است نه «يكان» ثانياً «كان» به معني« جايي كه از آن فلزات و شبه فلزات استخراج كنند، معدن»[2] است و به معني «مكان» نيست كه با كلمه­ي تركي «يئل» تركيب شده و به معني مكان وزش باد باشد!.

     در وبلاگ­هاي  sedayeazarbaijan.blogfa.com وazdil.blogfa.com /post-16aspx   و در چند وبلاگ ديگر در تاريخ 1390/1/22 «يئكن»، «بادبان و يايليم » معني شده بود كه احتمالاً نادرست است، زيرا در زبان تركي به بادبان «يئلكن» مي­گويند نه «يئكن»

http://yekanat.blogfa.com/9010.aspx

-----------------------------------------------------------------------------------

(۱).ریاحی فر. http://yekanat.blogfa.com/9010.aspx

منتظر اطلاعات و  انتقادات مفیدتان در قسمت نظرات خواهیم بود.