اساتیدبومی زیادی که برای اعتلای فرهنگ این منطقه همت گماشته اند:

نصرت اله پیری- سیف الدین پیری-میر علیقلی صفری- شادروان میرولی صفری -میرحسین جامعی-میرلطیف جامعی-بیتعلی آقایی-میر آقا جامعی - میر لطفعلی یوزباشی- میر توحید یوزباشی-محمد خدابخشی-حسن معین- میربگلر رستمی- میر حاج آقا صائمی -بهروز طالبی- عباسعلی محمودلو - قدرت اله محمودلوو سایر عزیزان که در این نوشته مجال درج تک تکشان نیست .

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

شادروان "استاد حاج میر اسمعلی صفری "در مورد چگونگی تشکیل کلاس های درس در ادوار گذشته و فرهنگ یئکنات چنین نگاشته است:

شادروان : حاج میر اسمعلی صفری مدیر دبستان جاماسب(عمار ) یکان کهریز

اهالي يكانات همراه با ساير صفات ممتازه در ميان دهات منطقه از قديم الايام داراي سطح فرهنگي بالائي بوده بطوريكه در اوئل سلطنت منحوس پهلوي در حدود بيست نفر روحاني داشته داشته و با شروع دوران ضد دين و روحاني پهلوي مجبور به مهاجرت شده و با شروع دوران تجدد فرهنگ اخير و تبديل حكومت استدادي به مشروطه با كمك ميرزا نوراله خان از سران مشروطه كه يكاني الاصل بود پنج باب دبستان با اصول جديد در تاريخ 1296 شمسي در دهات يكانكهريز و يكانعليا و يكانسعدي و چايكسن و يئنگجه كرد افتتاح گرديد كه نصف حقوق معلمان را شخصيت نامبرده و نصف آنرا اولياي اطفال پرداخت مي كردند حتي در نظر بود كه جبار باغچه بان، فرهنگي مشهور و نابغه و موجد مدرسه كر و لال ها كه در آن وقت ساكن مرند بود به يكانات اعزام گردد و پس از دستگيري و زنداني شدن ميرزانوراله خان يكاني با تمام همكاري با مخالفان دولت وقت، مدارس مزبور بدون پشتيبان مانده پس از دو سال فعاليت منحل مي گردند.

در بالا بودن سطح فرهنگ مردم يكانكهريز يك دليل اينكه حتي مدرسه دخترانه اي وسيله يك نفر زن بنام ملاشيدا دائر بوده است و از شاگردان آن مدرسه يك نفر پير زن بنام مرحومه مشهدي خورشيد خانم قاري قرآن بوده است.

در سال 1311 شمسي يك باب دبستان غير رسمي يعني خصوصي بوسيله ريش سفيدان يكانكهريز ايجاد و يك نفر معلم با دستمزد (حق التدريس) هر يك نفر دانش آموز پنج ريال در ماه استخدام گرديد بعد از دبستان مزبور يك باب مدرسه ديگر بوسيله شخصي داير ولي ديري نپاييد و دبستان اول تا سال 1319 داير بود و در آن سال شاگردان خود را به دبستان دولتي جاماسب كه در يكانكهريز افتتاح شده بود تحويل داد و توسط يك نفر مدير و آموزگار دولتي كه حكم شان از تبريز بود اداره مي شد ( اداره آموزش و پرورش مرند حالت نمايندگي داشت و مرند بخشي از شهرستان تبريز بود و به شهرستان تبديل نشده بود) پس از فاجعه سوم شهريور 1320 كه كشور ايران بوسيله متفقين يعني دولت هاي شوروي و انگليس اشغال گرديد تمام امور فرهنگي همراه ساير شئون مملكت مختل و تا سال 1324 دو سه نفر مدير عوض گرديد بالاخره در آذرماه 1324 در اثر تيراندازي هوائي فدائيان فرقه دمكرات آذربايجان مدير مدرسه فراري گرديد.

سرانجام مدير مدرسه ملي سابق با تقاضاي عمومي مردم يكانهريز بوسيله حكومت ملي ان روز استخدام و مامور اداره دبستان گرديد و با برنامه فرهنگ آن روز يعني با كتابهاي تركي محلي شروع به تدريس گرديد.

پس از سقوط حكومت پيشه وري دوباره برنامه ها به فارسي تبديل و بوسيلهء همان مدير اداره گرديد تا سال 1332 كادر آموزش دبستان مزبور از سه نفر تجا.وز نمي كرد و تعداد دانش آموزان ما بين پنجاه تا صد نفر در نوسان بود و دبستان نيز چهار كلاسه بود و در يك خانه دو اطاقه اداره مي گرديد كه آن اطاقها هم يكي رو بشمال و ديگري اطاق تاريكي بود كه حتي در روز ها هم محتاج روشن كردن چراغ بودند. از سال 1332 مردم يكان كهريز با فروخته شدن محل دبستان بوسيلهء مالك خانه بفكر احداث دبستان جديد افتادند زيرا كه دولت وقت هيچگونه حاضر نبود اقدام به ايجاد ساختمان مدرسه در دهات نمايد.

تا سال 1334 محل دبستان مورد اختلاف اهالي بود و سرانجام در همان سال دبستان چهار كلاسه بوسيله خود ياري مردم آماده و دبستان دولتي جاماسب به محل جديد (عمار فعلي )نقل مكان و تحول و ترقي فرهنگي از آن سال شروع گرديد.در سال 1335 در اثر تقاضاي مكرر اهلي يكانكهريز داير به استقرار كلاس پنجم ابتدائي از اداره آموزش و پرورش مرند بخشنامه اي صادر گرديد كه اگر كادر موجود دبستان اداره كلاس پنجم را تقبل نمايد با افتتاح كلا س پنجم ابتدائي موافقت مي شود كادر دبستان بدون چشم داشتي قبول و كلاس پنجم افتتاح و در سال تحصيلي 1336-37 نيز كلاس ششم ابتدائي داير و در خرداد 1337 حوزه امتحانات نهائي در يكانكهريز براي كلاس ششم ابتدائي تشكيل گرديد و در سال تحصيلي 1336-37 دبستان دولتي خاقاني در يكان سعدي و در سال تحصيلي 1337-38 نيز دبستان دولتي ايرانشهر يكانعليا تأسيس شد و در سال 1339-40 در روستاي چايكسن دبستاني تأسيس شد و تا سال 1348 در رو ستاهاي شامقللو،مغللو،اصل كند و نورآباددبستان هاي سپاه دانش تشكيل ودبستان جاماسب يكانكهريز به مركز فرهنگي مانند تبديل گرديد.

و تا سال 1350 مردم يكانات بارها تقاضاي تشكيل دبيرستان كرده و جواب يأس شنيده بودند و يا شرايط گوناگوني پيش مي انداخته اند بالاخره مدارس متوسط بدو قسمت (راهنمايي تحصيلي و نظري) تبديل شد اولياي اطفال با همكاري فرهنگيان صميمي تصميم به تاسيس مدرسه راهنمايي تحصيلي گرفتند چون اداره آموزش و پرورش تاسيس مدرسه راهنمايي را مو كول بوجود ساختمان و تامين كادر آموزشي كرده بود- عليهذا مدير دبستان وقت با همكاري اولياي دانش آموزان اقدام به استخدام معلم روز مزد از معلمان با تجربه مدارس راهنمايي تحصيلي شهرستان مرند نمودند و دستمزد معلمان ، اياب و ذهاب و مخارج منزل به طور كلي هزينه مهمان ساليانه را تقبل نمودند ، دو سال بدين منوال تمام هزينه دستمزد معلمان راهنمايي را متحمل و در سال سوم فوق العاده تدريس كلاس سوم را تقبل نمودند و در سال هاي بعد يعني تا سال 1353 يكانكهريز داراي سه مدرسه يعني راهنمايي تحصيلي و دبستان پسرانه و يك دبستان دخترانه گرديد از سال 1354 به بعد اداره آموزش و پرورش تصميم به توسعه ساختمان هاي مدارس يكانكهريز و يكانعليا گرفت.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

دلیل دیگری که در غنی بودن فرهنگ یئکنات دخیل بوده است، سفرهای چند ماهه و گاها چند ساله بیشتر اهالی این منطقه به شهرهای دور و نزدیک کشور و حتی خارج از کشور به دلیل قلت آب و نبود درآمد کافی بوده که مردم این منطقه را جهت اشتغال و کسب درآمد روانه دورترین شهرهای جنوب و شمال و شرق و غرب کشور کرده ، طوری که در سراسر استان های کشور شهری پیدا نمی شود که چندین گروه از آسفالت کاران و ایزو گام کاران در آن شهر به کار مشغول نباشند و همین مسافرت ها منبع خوبی برای کسب فرهنگ و آداب و رسوم اجتماعی از بلاد مختلف و انتقال آن به زادگاه می باشد. 

این مطلب ادامه دارد...