زندگي

محمد فضولی یا ملامحمدبن سلیمان بغدادی(۱۴۸۳-۱۵۵۶م )شاعر و ادیب ترک است .او را «بزرگترین شاعر ترکی آذربایجانی در سدهٔ دهم هجري قمري» می‌دانند .پدر وی ساکن حله در عراق امروزی بود و محمد فضولی در آن‌جا به‌دنیا آمد و در بغداد پرورش یافت از این روی، سه زبان ترکی، فارسی و عربی را به خوبی می‌دانست و به هر سه زبان شعر سروده‌ است. او را یکی از پایه‌گذاران سبک هندی می‌دانند.

محمد پسر سليمان حدود سال 1483 م در عراق به دنيا آمد. پدرش سليمان بود كه به حله مهاجرت كرد و قاضي آن شهر بود. پدر فضولي بنا به گفته ‹‹صادق بيگ افشار›› صاحب تذكره ‹‹مجمع الخواص›› از ايل بيات بوده كه يكي از 22 طايفه مهاجر تركان اوغوز مي باشد. او در حله و سپس در بغداد تحصيل كرد و يكي از استادانش ‹‹ملك الشعراي حبيبي›› از شاعران حروفي بود. حدود هفتاد ساله بود كه در بغداد درگذشت.

سبك شناسي

پيش از فضولي در ادبيات تركي آذربايجاني شكل هايي چون مثنوي و غزل رواج داشت و فضولي خود يكي از غزلسرايان برجسته بود. اما «او نخستین آثار ارزندهٔ تمثیلی را در ترکی آذربایجانی آفرید (بنگ و باده- صحبت الاثمار). فضولی مانند نسیمی کوشید تا شعر ترکی را با اوزان عروضی سازگار نماید اگر چه او موفقیت چشمگیری به دست آورد ولی واقعیت این بود که ترکی با وزن هجایی سازگارتر است.

بعضی از منتقدین ادبی سبک اشعار فارسی فضولی را نزدیک به سبک هندی و صائب تبریزی که صد سال پس از وی این سبک شعر را رواج داد می‌دانند. «بسیاری از مضامین فضولی را بعد از او در شعر شعرای نامدار مکتب اصفهان یا سبک هندی (= سبک فضولی) می‌بینیم» و حتي او را «از جمله پایه‌گذاران سبک هندی»شمرده‌اند.

آثارتركي

· ديوان شعرها

· شاه و گدا

· ليلي و مجنون

· مثنوي بنگ و باده كه به شاه اسماعيل تقديم شده است.

· روضه

· حديقت السعداء

· صحبت الاثمار كه گفت و گوي بين چند ميوه است و يكي از نخستين كتاب هاي ادبيات كودك به شمار مي رود.

· شكايت نامه

· رساله معما

راز عشقین ساخلارام ائل دن نهان ای سرو ناز
گئتسه باشیم شمع تک ، ممکن دئییل افشای راز
خوب لر محراب ابرو سینه میل ائتمز فقیه
اؤلسه کافردیر مسلمان لار اونا قیلمایین ناماز
کیمسه اول بدخویه اظهار ائده بیلمز دردیمی
ای سرود ناله تانری چون سن اول گیلن چاره ساز
قالبیم گؤرموش تهی تؤکمک دیلر بیر تازه روح
برق آهیم کیم کلن پیکانینه وئرمیش کداز
من خود اؤلدوم ای تابیم دن اولان ساغر مدام
رندلر بزمین گزیب بیر - بیر یئتیر من دن نیاز
خوب صورت لردن ای ناصح منی منع ائتمه کیم
پرتو انوار خورشید حقیقت دیر مجاز
ای فضولی قالمیشام حیرت ده بیلمن نئیله ییم
دهر ظالیم بخت نافرجام طلب چوخ عمر آز

************     ***********

یئنه اول ماه منیم آلدی قراریم بو گئجه

چیخاجاق دیر فلکه ناهل زاریم بو گئجه

شمع وش محرم بزم ائیله دی او ماه منی

یاناجاق دیر یئنه هجر اودونا ، واریم بوگئجه


هم وصالی اود اولور جانیما ، هم هجرانی

بیر عجب شمع له دوشدو ، سر و کاریم بو گئجه

نه توتون دور کی چیخار چرخه ، دل زاره مگر ؟

هجر داغینی اورار لاله عذاریم بو گئجه

پاره – پاره جگیریم ، ایت لرینه نذر اولسون

اول سر کویا اگر دوشسه گذاریم بو گئجه

صبحه سالدی بو گئجه شمع کیمی قتلیمی هجر

اولا کیم صبح گلینجه ، گله یاریم بو گئجه

واریدی صبح وصالینه فضولی امید

چیخماسا حسرت ، ایله جان فگاریم بو گئجه